Þú ert hér: Almennar staðreyndir

Dagsetning:

	Líbanon. ©UNHCR

Hvað gerir Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna?

1. Hvað gerir Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna?
2. Starfsemi Flóttamannastofnunarinnar
3. Í hverfulum heimi
4. Neyðaraðstoð
5. Vandinn leystur
6. Að koma í veg fyrir neyðarástand
7. Samstarfsaðilar
8. Leitað leiða til að fjármagna starfsemina
9. Að rétta hjálparhönd

Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ákvað árið 1950 að setja á fót Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og var það liður í þeirri viðleitni alþjóðasamfélagsins á öldinni sem leið að veita flóttamönnum vernd og aðstoð. Þegar árið 1921 skipaði Þjóðabandalagið, sem var forveri Sameinuðu þjóðanna, norska Norðurheimskautskönnuðinn og ríkiserindrekann Friðþjóf Nansen sem umboðsmann eða fulltrúa flóttamanna. Síðari heimsstyrjöldin leiddi til þess að fleiri stofnanir voru settar á legg, m.a. Hjálpar- og endurreisnarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNRRA), Alþjóðaflóttamannastofnunin (IRO) og loks Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNHCR).

Þessi nýja stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna fékk takmarkað umboð til þriggja ára til að aðstoða 1,2 millj. flóttamanna í Evrópu svo að þeir fengju öruggt skjól og kæmust til nýrra heimkynna. Á fimm ára fresti var síðan umboð Flóttamannastofnunarinnar framlengt þegar upp kom neyðarástand sem leiddi til mikils flóttamannastraums víða um heim. Um þessar mundir er Flóttamannastofnunin meðal helstu hjálparstofnana í heiminum og á vegum hennar starfa rúmlega fimm þúsund manns sem aðstoða 19,8 millj. manna í ríflega 120 löndum. Á rúmlega hálfri öld hefur stofnunin aðstoðað a.m.k. 50 millj. manna og fengið tvisvar sinnum friðarverðlaun Nóbels, þ.e. árið 1954 og 1981.

Framkvæmdanefnd Flóttamannastofnunarinnar mótar stefnu fyrir stofnunina, stjórnar starfi hennar og hefur eftirlit með því. Í nefndinni eiga nú sæti fulltrúar 61 aðildarlands sem funda ár hvert í Genf í Sviss. Fastanefnd stofnunarinnar fundar oftar á ári hverju. Flóttamannafulltrúi Sameinuðu þjóðanna gefur allsherjarþinginu árlega skýrslu um starf sitt og er hún tekin til umræðu í efnahags- og félagsmálaráði samtakanna.

Til baka

Starfsemi Flóttamannastofnunarinnar

Í lagalegum skilningi er flóttamaður sá, sem flýr heimaland sitt af ástæðuríkum ótta við að verða ofsóttur vegna kynþáttar eða þjóðflokks, trúarbragða, þjóðernis, stjórnmálaskoðana eða vegna þess að hann tilheyrir ákveðnum þjóðfélagshópi, og getur ekki eða vill ekki snúa til baka. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur sem ópólitísk hjálparstofnun tvö meginverkefni sem fléttast saman – að vernda flóttamenn og að leita leiða til að aðstoða þá við að hefja nýtt líf við eðlilegar aðstæður. Alþjóðleg vernd er hornsteinninn í starfi stofnunarinnar. Þetta þýðir í reynd að reynt er að tryggja að grundvallarmannréttindi flóttamanna séu í ætíð virt. Jafnframt er reynt að tryggja að enginn sé sendur til baka til þess lands þar sem hann eða hún hefur ástæðu til að óttast að verða fyrir ofsóknum. Þegar flóttamenn eru sendir til baka undir slíkum kringumstæðum er það kallað “refoulement” í alþjóðlegum flóttamannarétti.

Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna stuðlar að því að gerðir séu alþjóðlegir samningar um flóttamenn og fylgist með því að ríkisstjórnir fari eftir ákvæðum alþjóðaréttar um flóttamenn. Þegar flóttamönnum er veitt aðstoð er eitt mikilvægasta verkefnið að draga úr ofbeldi, þar með talið kynferðislegu ofbeldi, sem margir flóttamenn verða einnig fyrir í því landi sem veitir þeim hæli. Flóttamannastofnunin starfrækir skrifstofur og hefur starfsfólk um allan heim þar sem eru flóttamenn og hælisleitendur, hvort sem er í höfuðborgum eða í flóttamannabúðum eða á landamærasvæðum sem eru úr alfaraleið.

Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna leitar varanlegra lausna á vanda flóttamanna, ýmist með því að þeir snúi til baka til heimalands síns, komi sér fyrir í landinu þar sem þeir sóttu um hæli eða með því að þeir setjist að í þriðja landi.

Til baka

Í hverfulum heimi

Umboð Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna var í fyrstu bundið við stað og stund – að aðstoða á þremur árum fyrst og fremst flóttamenn í Evrópu. Áratugina þar á eftir kom í ljós að vandi flóttamanna var mun flóknari og náði um allan heim. Starfsemi Flóttamannastofnunarinnar breyttist í takt við þann vanda sem var við að glíma. Með tíð og tíma breyttist Flóttamannastofnunin úr tiltölulegu lítilli og sérhæfðri stofnun í það að vera með útibú í ríflega 120 löndum og árlega fjárhagsáætlun upp á meira en milljarð Bandaríkjadala. Flóttamannastofnunin fékk það hlutverk að veita ekki einungis réttarvernd heldur einnig að útvega hjálpargögn þegar um umfangsmikla neyðaraðstoð er að ræða. Stofnuninni var einnig gert mögulegt að aðstoða stöðugt fleiri sem eru á vergangi í eigin landi.

Í lögfræðilegum skilningi nær orðið flóttamaður í raun og veru einungis yfir þá, sem hafa flúið heimaland sitt og hafa sótt um hæli í öðru landi. Hins vegar eru milljónir manna í vonlausri  aðstöðu sem þessari án þess að teljast flóttamenn í lögfræðilegum skilningi og eiga því ekki rétt á stuðningi eða vernd. Flóttamannastofnunin er í æ ríkara mæli farin að aðstoða einnig þessa hópa fólks.

Talið er að í heiminum séu um 20-25 millj. manna á vergangi í eigin landi. Það er fólk sem hefur flúið heimili sín, oft í borgarastyrjöldum, en er áfram í eigin landi í stað þess að leita verndar í öðrum löndum. Flóttamannastofnunin aðstoðar 6,3 millj. manna sem eru á vergangi í eigin landi. Upp á síðkastið hefur verið rætt um hvernig megi auka stuðning og aðstoð við þá sem eru á vergangi í eigin landi.

Flóttamannastofnunin aðstoðar einnig hópa fólks þó að hver og einn innan hópsins hafi ekki fengið viðurkenningu sem flóttamenn. Hópar sem þessir fá aðstoð vegna skyndilegra stríðsátaka eða af öðrum ástæðum enda eru þeir sem hópar taldir þurfa á alþjóðlegri vernd að halda.

Til baka

Neyðaraðstoð

Vernd og hjálparstarf mynda eina heild. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna á ekki einungis að standa vörð um réttaröryggi flóttamanna, heldur á stofnunin einnig að sjá þeim fyrir húsaskjóli, matvælum, vatni, hreinlætisaðstöðu og heilbrigðisþjónustu. Stofnunin samræmir aðstoð við flóttamenn, t.d. með því útvega matvæli og dreifa þeim, og hefur einnig sett á laggirnar sérstakt hjálparstarf í þágu kvenna, barna og aldraðra sem standa höllum fæti. Í “venjulegum” hópi flóttamanna eru konur, börn og aldraðir 80% alls hópsins. Bráðabirgðatjöld stofnunarinnar, sem eru úr bláum plastdúk, eru orðin táknræn fyrir þá aðstoð sem veitt er í meiriháttar hamförum. Á undanförnum áratugum hefur Flóttamannastofnunin aðstoðað milljónir manna í hamförum í Kósovó, á Tímor, við vötnin stóru í Mið-Afríku, á Balkanskaga og einnig eftir Persaflóastríðið í Miðausturlöndum.

Í Mið-Ameríku, og síðan einnig annars staðar í heiminum, hefur Flóttamannastofnunin þróað verkefni þar sem fólki er hjálpað til sjálfshjálpar og það fær aðstoð við enduruppbyggingu. Hér er um að ræða verkefni sem skila skjótum árangri fyrir heimamenn (þau kallast á ensku “quick impact projects” – QIPs). Þessi verkefni eru oft smá í sniðum og felast í því að endurreisa skóla og heilsugæslustöðvar jafnt sem vegi, brýr og vatnsbrunna. Þau eru sett á laggirnar til þess að brúa bilið á milli neyðaraðstoðar Flóttamannastofnunarinnar annars vegar og hins vegar þróunaraðstoðar til lengri tíma, sem aðrar stofnanir og samtök sjá um.

Til baka

Vandinn leystur

Eftir seinni heimsstyrjöldina var meginmarkmið Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna að finna ný heimakynni fyrir þá flóttamenn sem féllu undir umboð stofnunarinnar. En þegar flóttamönnum fjölgaði stórlega í heiminum breyttist viðhorfið bæði í þeim löndum sem taka við flóttamönnum og meðal flóttamanna sjálfra. Mörg lönd eru ennþá tilbúin til að hjálpa almennum borgurum, sem flýja stríðsátök eins og í Bosníu og Kósovó, en aðeins um stundarsakir. Og langflestir flóttamenn um þessar mundir kjósa helst að snúa til baka til heimalands síns þegar ástand þar hefur batnað.

Við slíkar aðstæður hvetur Flóttamannastofnunin til þess að fólk snúi til baka til heimalands síns af fúsum og frjálsum vilja. Stofnunin veitir þá aðstoð við ferðalagið til baka auk fjárstuðnings og aðstoðar við daglegt líf, t.d. fær fólk útsæði, landbúnaðarverkfæri og byggingarefni. Svokölluð QIP-verkefni, sem felast í aðstoð sem skilar skjótum árangri, hafa verið sett á laggirnar til að aðstoða ekki aðeins flóttamenn við að snúa til baka, heldur einnig til að hjálpa íbúunum á viðkomandi stað. Í þróunarlöndunum eru íbúarnir oft á tíðum jafn fátækir og illa settir og flóttamennirnir sjálfir.

Í þeim tilvikum þegar flóttamenn geta ekki snúið til baka, hjálpar Flóttamannastofnunin þeim við að koma sér fyrir í því landi, þar sem þeir sóttu fyrst um hæli, eða þeim er hjálpað til að flytjast til einhvers þeirra mörgu landa, sem reglulega bjóða flóttamönnum til sín.

Til baka

Að koma í veg fyrir neyðarástand

Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur aukið bolmagn sitt til að bregðast við meiri háttar hamförum. Jafnframt leggur stofnunin aukna áherslu á að koma í veg fyrir vanda með því að sjá fyrir ef stórir hópar fólks eru að flosna upp á óeirðasvæðum víðs vegar um heim. Þá er gripið til fyrirbyggjandi aðgerða. Ein leið er að setja upp aðvörunarkerfi – starfsfólk er þá til staðar um allan heim sem vinnur gegn vandanum áður en átök brjótast út. Til dæmis var starfsfólk Flóttamannastofnunarinnar sent til starfa í fimm ríkjum sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum til þess að fyrirbyggja vanda sem var í uppsiglingu, en þar var mikil spenna í lofti eftir að löndin höfðu fengið sjálfstæði.

Slíkt frumkvæði í mannúðarmálum er vissulega mikils virði en þegar öllu er á botninn hvolft verða ríkisstjórnir og stofnanir á sviði alþjóðastjórnmála að leysa flóttamannavandann með póltískum ákvörðunum. Svæðisbundið samstarf á milli ríkja hefur verið mikilvægt skref í þá átt, t.d. alþjóðleg ráðstefna um flóttamenn frá Mið-Ameríku (1989), alþjóðleg ráðstefna um flóttamenn frá Indókína (1989) og ráðstefna sem haldin var í Genf á vegum Samveldis sjálfstæðra ríkja.

Til baka

Samstarfsaðilar

Eftir því sem neyðarástand og neyðaraðstoð hafa orðið flóknari, hefur Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna fjölgað samstarfsaðilum sínum. Á meðal systurstofnana innan Sameinuðu þjóðanna eru Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna (WFP) sem sér flóttamönnum fyrir matvælum og öðrum lífsnauðsynjum, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna (UNICEF), Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO), Þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna (UNDP), skrifstofan sem sér um að samhæfa starf að mannúðarmálum (OCHA) og Mannréttindastofnun Sameinuðu þjóðanna.

Aðrar stofnanir, sem taka þátt í samstarfinu, eru Alþjóðaráð Rauða krossins, Alþjóðasamband landsfélaga Rauða krossins og Rauða hálfmánans, Alþjóðlega fólksflutningastofnun og meira en 500 frjáls félagasamtök.

Öllu óvenjulegri samstarfsaðilar og e.t.v. stundum umdeildir hafa verið friðargæslulið Sameinuðu þjóðanna í fyrrum Júgóslavíu, í Kósovó og á Tímor. Þá má nefna herlið af ýmsum toga sem hafa aðstoðað við að dreifa hjálpargögnum í Rúanda og í Kósovó, einnig fjármálastofnanir eins og Alþjóðabankann sem hefur gert rammasamkomulag við Flóttamannastofnunina.

Til baka

Leitað leiða til að fjármagna starfsemina

Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er nánast algjörlega fjármögnuð með frjálsum framlögum, aðallega frá ríkisstjórnum, en einnig frá alþjóðastofnunum, fyrirtækjum og einstaklingum. Stofnunin fær óverulegan styrk, sem er minna en 2% af öllum rekstrarkostnaði, frá Sameinuðu þjóðunum og er þessu framlagi ætlað að greiða stjórnunarkostnað. Auk þess tekur stofnunin á móti gjöfum eins og t.d. tjöldum, lyfjum, vörubifreiðum og ókeypis flutningum með flugvélum.

Um tíma fjölgaði mjög þeim sem voru undir verndarvæng Flóttamannastofnunarinnar og var hámarki náð árið 1995, en það ár var um 27 millj. manna að ræða. Rekstrarkostnaðurinn fór þá einnig vaxandi og fór úr 564 millj. Bandaríkjadala árið 1990 í rúmlega milljarð Bandaríkjadala á ári mestan hluta 10. áratugs síðustu aldar. Fjárhagsáætluninni var þangað til nýlega skipt í tvennt. Annars vegar var almennur rekstrarkostnaður sem er nauðsynlegur til að halda úti þeim grundvallarverkefnum stofnunarinnar sem ætíð unnið er að, þ.e. að vernda flóttamenn og aðstoða þá. Hins vegar var kostnaður vegna sérstakra verkefna, þ.e. vegna neyðaraðstoðar, aðstoðar við þá sem snúa til baka af fúsum og frjálsum vilja og einnig vegna aðstoðar við fólk sem ekki hefur hlotið réttarstöðu flóttamanns. Frá 1. janúar 2000 voru þessir kostnaðarliðir sameinaðir í einni og sömu fjárhagsáætlun – sem kallast árleg fjárhagsáætlun vegna verkefna. Markmiðið er að fá betri yfirsýn yfir starfsemi stofnunarinnar í heild og fjárþörf hennar.

Til baka

Að rétta hjálparhönd

Vandi flóttamanna hefur á einn eða annan hátt áhrif í öllum löndum heims. Þau ríki, sem hafa tekið beinan þátt í stríðsátökum síðustu hundrað árin, báru ábyrgð á að milljónir manna neyddust til að flýja heimkynni sín. Önnur lönd, sem þessi ringulreið snerti ekki beinlínis, aðstoðuðu flóttamenn með margvíslegum hætti. Stundum höfðu þau hlutverkaskipti. Eftir seinni heimsstyrjöldina var hafsjór af flóttamönnum víðs vegar um Evrópu en síðan hefur þessi heimshluti orðið að griðarstað fyrir flóttamenn frá ýmsum heimshornum.

Nágranni dagsins í dag er í mörgum tilvikum flóttamaður morgundagsins. Þetta er fólk sem hefur misst heimili sín, atvinnu, félagsleg tengsl og einnig oft fjölskyldu sína. Okkur stendur ekki ógn af flóttamönnum, heldur þurfa þeir tímabundna aðstoð til að byggja líf sitt upp að nýju. Flestir snúa til baka til fyrri heimkynna þegar aðstæður leyfa. Ef flóttamaður er af einhverjum ástæðum áfram í viðtökulandinu, getur hann oft orðið verðmæt auðlind fyrir viðkomandi samfélag. Ef við kynnum okkur nánar sögu fólks sem er leiðandi í viðskiptum, listum og stjórnmálum, komumst við oft að því að það var áður flóttamenn.

Framfarir í fjölmiðlun og samgöngum hafa í för með sér að veröldin virðist minni en áður og þess vegna er neyð flóttamanna nálægari fólki í mörgum löndum en áður var. Ýmsum ríkisstjórnum er uggur af þessum breytingum. Í slíku andrúmslofti geta rangfærslur og misskilningur fengið byr undir báða bóga. Ef þú vilt leggja þitt af mörkum til að vinna gegn slíkri þróun, getur þú haft samband við frjáls félagasamtök þar sem þú býrð til að fá frekari upplýsingar eða haft samband við skrifstofu Flóttamannastofnunarinnar.

Til baka